Kredyt czy pożyczka – czym się różnią i co wybrać? Prawo, limity kosztów, PCC

W potocznym języku „wziąłem kredyt” i „wziąłem pożyczkę” znaczą to samo. W prawie to dwie osobne konstrukcje, a różnica decyduje o tym, kto ponosi wobec ciebie odpowiedzialność, ile maksymalnie może na tobie zarobić i do kogo pójdziesz, gdy coś pójdzie nie tak.

Dwie umowy, dwie ustawy, dwa kręgi podmiotów

Umowę kredytu definiuje art. 69 ust. 1 Prawa bankowego: bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy, na czas oznaczony, kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca — korzystać z niej na warunkach umowy, zwrócić wykorzystaną kwotę wraz z odsetkami i zapłacić prowizję. Siedzą tu cztery cechy, których pożyczka nie ma: środki są oddane do dyspozycji, a nie przeniesione na własność; umowa jest terminowa; cel jest elementem obowiązkowym (art. 69 ust. 2 pkt 3); a odpłatność wpisano w samą definicję.

Art. 720 § 1 KC brzmi zupełnie inaczej: dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący — zwrócić tę samą ilość. Ani słowa o celu, terminie czy odsetkach. Pożyczka może być bezpłatna, bezterminowa i dotyczyć worka cementu zamiast gotówki.

Różni się też forma. Umowa kredytu „powinna być zawarta na piśmie” i określać dziesięć elementów z art. 69 ust. 2, przy czym art. 7 Prawa bankowego przesądza, że postać elektroniczna spełnia wymóg formy pisemnej. Umowa pożyczki powyżej 1000 zł wymaga formy dokumentowej (art. 720 § 2 KC) — wystarczy oświadczenie utrwalone tak, by dało się ustalić jego autora, więc mieści się w niej wymiana e-maili. Forma jest tu dla celów dowodowych: pożyczka 5000 zł umówiona ustnie nie jest nieważna, ale w sądzie będzie problemem.

Najostrzejsza granica dotyczy jednak tego, kto czego może udzielić. Udzielanie kredytów jest czynnością bankową (art. 5 ust. 1 pkt 3 Prawa bankowego), a ust. 4 zastrzega tę działalność wyłącznie dla banków; wyjątek z ust. 5 dopuszcza inne jednostki tylko wtedy, gdy uprawniają je odrębne ustawy — na tej podstawie działają SKOK-i, wymieniane w ustawie o kredycie konsumenckim jako osobna kategoria kredytodawców, poza definicją instytucji pożyczkowej (art. 5 pkt 2a lit. b). Udzielanie pożyczek pieniężnych jest czynnością bankową tylko wtedy, gdy robi to bank (art. 5 ust. 2 pkt 1) — poza bankiem pożyczka to zwykła umowa cywilnoprawna.

Stąd codzienne nieporozumienie: firma pożyczkowa reklamuje „kredyt”, bo ustawa o kredycie konsumenckim tak właśnie nazywa jej produkt, choć w rozumieniu Prawa bankowego kredytu ona nie udziela i udzielić nie może. Chroniona ustawowo jest zresztą nie nazwa produktu, tylko nazwa podmiotu: wyrazów „bank” i „kasa” wolno używać w nazwie i reklamie wyłącznie bankowi (art. 3 Prawa bankowego).

Kredyt konsumencki: wspólny parasol nad jednym i drugim

Ustawa z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim to miejsce, w którym oba światy się spotykają. Obejmuje umowy o kredyt do 255 550 zł udzielany konsumentowi przez przedsiębiorcę (art. 3 ust. 1), a osobno kredyt na remont domu lub lokalu niezabezpieczony hipoteką — bez limitu kwotowego (ust. 1a). Art. 3 ust. 2 rozstrzyga spór o nazewnictwo: pod ustawę podpada umowa pożyczki, umowa kredytu w rozumieniu Prawa bankowego, płatne odroczenie terminu zapłaty i kredyt odnawialny. Niezależnie więc od tego, czy podpisujesz umowę w banku, czy klikasz na stronie firmy pożyczkowej, przysługuje ci to samo:

• Umowa na piśmie z pełną listą danych — art. 29 ust. 1 i art. 30.
• Ocena zdolności kredytowej przed zawarciem umowy (art. 9 ust. 1). Instytucja pożyczkowa musi uzależnić kredyt od pozytywnej oceny opartej na danych z rejestrów — m.in. z Biura Informacji Kredytowej (art. 9a ust. 2). Powyżej dwukrotności minimalnego wynagrodzenia obowiązkowe jest oświadczenie o dochodach z dokumentami (ust. 3).
• RRSO w umowie — całkowity koszt kredytu jako procent całkowitej kwoty kredytu w skali roku (art. 5 pkt 12). To jedyny wskaźnik, który da się uczciwie porównać między ofertami; jak go czytać, tłumaczymy w tekście jak obliczyć RRSO.
• 14 dni na odstąpienie bez podania przyczyny (art. 53 ust. 1) oraz obniżka kosztów przy wcześniejszej spłacie, także gdy zapłaciłeś je z góry (art. 49).
• Sankcja kredytu darmowego — art. 45. Przy naruszeniu m.in. art. 29 ust. 1, wskazanych punktów art. 30 lub limitów z art. 36a–36c konsument po pisemnym oświadczeniu zwraca kredyt bez odsetek i innych kosztów; uprawnienie wygasa rok po wykonaniu umowy.

Trzy różne limity kosztów — nie mieszaj ich

Ustawa antylichwiarska z 6 października 2022 r. przebudowała limity w dwóch turach: zmiany w Kodeksie cywilnym i w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim weszły w życie 18 grudnia 2022 r., a nadzór KNF — 1 stycznia 2024 r. Dziś działają równolegle trzy sufity.

Odsetki maksymalne. Odsetki ustawowe to stopa referencyjna NBP plus 3,5 pkt proc. (art. 359 § 2 KC), a maksymalne — ich dwukrotność (§ 2¹). Stopa referencyjna wynosi 3,75% od 5 marca 2026 r., więc ustawowe to 7,25%, a maksymalne 14,50% rocznie. Przy opóźnieniu art. 481 § 2 KC daje stopę powiększoną o 5,5 pkt proc., czyli 9,25%, a maksymalne odsetki za opóźnienie to 18,50%. Umowa nie może tych limitów wyłączyć ani ograniczyć, nawet przez wybór prawa obcego.

Koszty pozaodsetkowe kredytu konsumenckiego. Art. 36a: dla okresu spłaty nie krótszego niż 30 dni MPKK = (K × 10%) + (K × n/R × 10%), gdzie K to całkowita kwota kredytu, n — okres w dniach, R — liczba dni w roku. Dla kredytów krótszych niż 30 dni obowiązuje płaskie MPKK = K × 5%. Niezależnie od wyniku koszty pozaodsetkowe nie mogą przekroczyć 45% całkowitej kwoty kredytu, a nadwyżka po prostu się nie należy.

Koszty pozaodsetkowe pożyczki prywatnej. Art. 720² KC obejmuje pożyczkę pieniężną zawieraną z osobą fizyczną poza jej działalnością gospodarczą: MPK = K × n/R × 20%, nie więcej niż 25% kwoty pożyczki. Instytucji pożyczkowych ten przepis nie dotyczy — one rozliczają się z art. 36a (art. 36a ust. 4).

Nadzór KNF i rejestr instytucji pożyczkowych

Firmy pożyczkowe obowiązują dziś twarde wymogi wejściowe: instytucja pożyczkowa może działać wyłącznie jako spółka akcyjna albo spółka z o.o. z radą nadzorczą, a jej minimalny kapitał zakładowy to 1 000 000 zł, pokryty wyłącznie wkładem pieniężnym, który nie pochodzi z kredytu, pożyczki, obligacji ani ze źródeł nieudokumentowanych (art. 59a ust. 1–3). Działalność wolno podjąć dopiero po wpisie do rejestru instytucji pożyczkowych, prowadzonego publicznie przez Komisję Nadzoru Finansowego (art. 59aa ust. 1, art. 59ab) — sprawdzenie, czy podmiot w nim figuruje i czy nie ma statusu „wykreślony”, zajmuje minutę.

Od 1 stycznia 2024 r. działalność instytucji pożyczkowych w zakresie kredytu konsumenckiego podlega nadzorowi KNF (art. 59df). Dochodzą trzy przepisy o dużym znaczeniu praktycznym: środki na kredyty nie mogą pochodzić z gromadzenia pieniędzy od osób trzecich, w tym z emisji obligacji (art. 59ca); instytucja odpowiada za działania swoich pośredników jak za własne i nie może tej odpowiedzialności wyłączyć (art. 59cb); ciężar udowodnienia, że wykonała obowiązki ustawowe, spoczywa na niej, nie na tobie (art. 59cc).

Uwaga na granicę tego nadzoru: KNF bada zgodność działania z ustawą, a nie kondycję finansową firmy. Wpis do rejestru nie jest rekomendacją i nie oznacza, że pieniądze klienta są gwarantowane — inaczej niż depozyty w banku, objęte gwarancją Bankowego Funduszu Gwarancyjnego.

Czerwone flagi: chwilówka, rolowanie, autorefinansowanie

Ustawodawca przewidział, że limit kosztowy da się obejść przez ciągłe udzielanie nowych pożyczek na spłatę poprzednich, i zablokował to dwoma przepisami. Art. 36b: przy odroczeniu spłaty w okresie 120 dni od wypłaty podstawą limitu pozostaje pierwotna kwota, a do kosztów dolicza się wszystkie opłaty za odroczenie. Art. 36c: gdy ten sam kredytodawca lub podmiot z nim powiązany udziela kolejnych kredytów w ciągu 120 dni od wypłaty pierwszego, całkowitą kwotą kredytu dla celów limitu jest kwota pierwszego kredytu, a koszty obejmują sumę kosztów wszystkich umów z tego okresu.

Że to nie teoria, pokazuje decyzja Prezesa UOKiK: ponad 10 mln zł kar dla siedmiu powiązanych spółek z dwóch grup pożyczkowych za rolowanie. Jeszcze przed terminem spłaty inna spółka z tej samej grupy proponowała nową pożyczkę na spłatę poprzedniej, a każda liczyła prowizję osobno, jakby był to nowy, niezależny kredyt. W opisanym przez urząd przypadku konsument pożyczył 2,4 tys. zł, a łączne prowizje przekroczyły 2,5 tys. zł — przy prawidłowym stosowaniu limitu wyniosłyby około 850 zł.

• Oferta refinansowania przychodzi zanim minie termin spłaty, a nową umowę zawiera inna spółka niż pierwotna.
• Pożyczkodawcy nie ma w rejestrze KNF albo jego status brzmi „wykreślony”.
• RRSO pojawia się w reklamie, ale nie w umowie — i nie dostajesz formularza informacyjnego przed podpisaniem.
• Nikt nie pyta o dochody przy kwocie powyżej dwukrotności minimalnego wynagrodzenia, mimo że art. 9a ust. 3 tego wymaga.
• Zabezpieczeniem drobnej pożyczki ma być nieruchomość albo przewłaszczenie samochodu. Przy pożyczce prywatnej to zresztą wprost zakazane: suma zabezpieczenia nie może przekraczać kwoty pożyczki powiększonej o maksymalne odsetki i koszty (art. 720³ § 3 KC).

Pożyczka prywatna: PCC i zwolnienia rodzinne

Pożyczka między osobami prywatnymi ma wymiar, którego kredyt bankowy nie ma — podatek. Umowa pożyczki podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych według stawki 0,5% (art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy o PCC), a płaci go biorący pożyczkę w deklaracji PCC-3. Kredytu z banku ani pożyczki z firmy pożyczkowej to nie dotyczy: nie podlegają PCC czynności, w których przynajmniej jedna ze stron jest z ich tytułu zwolniona z VAT (art. 2 pkt 4 lit. b). Zwolnienia z art. 9 pkt 10 obejmują sytuacje rodzinne i drobne:

• Najbliższa rodzina (lit. b) — pożyczka od osób z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn (m.in. małżonek, zstępni, wstępni, rodzeństwo, ojczym, macocha) ponad kwotę wolną jest zwolniona pod dwoma warunkami łącznie: deklaracja PCC w terminie 14 dni od dokonania czynności (nie dotyczy aktu notarialnego) oraz udokumentowanie otrzymania pieniędzy przelewem na rachunek w banku lub SKOK-u albo przekazem pocztowym. Gotówka do ręki zwolnienia nie daje.
• I grupa podatkowa (lit. c) — do wysokości kwoty wolnej z podatku od spadków i darowizn, czyli 36 120 zł (II grupa — 27 090 zł, III — 5733 zł), bez formalności.
• Osoby obce (lit. d) — jeżeli kwota pożyczki nie przekracza 1000 zł; osobno zwolnione są m.in. kasy zapomogowo-pożyczkowe, SKOK-i i ZFŚS (lit. e).

Sankcja jest dotkliwa: stawka wynosi 20%, jeżeli w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, postępowania podatkowego lub kontroli celno-skarbowej podatnik powoła się na zawarcie umowy pożyczki, a należny podatek nie został zapłacony — albo gdy biorący pożyczkę z najbliższej rodziny powoła się na umowę, nie spełniwszy warunku udokumentowania przelewu (art. 7 ust. 5). Przy pożyczce 50 000 zł od brata to różnica między 250 zł a 10 000 zł.

Kiedy kredyt, a kiedy pożyczka

• Duża kwota, długi horyzont, konkretny cel — kredyt bankowy: najniższy koszt pieniądza, a zabezpieczenie działa na twoją korzyść w cenie.
• Krótkie, jednorazowe domknięcie budżetu — pożyczka, najlepiej rodzinna: zero kosztów pozaodsetkowych, a do kwoty wolnej także zero PCC.
• Bank odmówił z powodu historii kredytowej — najpierw raport BIK, nie chwilówka. Odmowa bywa skutkiem błędnego wpisu, a pożyczka pozabankowa kosztuje wielokrotnie więcej.
• Trzeba spłacić poprzednią pożyczkę — żadne z powyższych. To początek spirali; rozwiązaniem jest ugoda z wierzycielem, nie nowe zobowiązanie.
• Zakup finansowany przez sprzedawcę — sprawdź, czy odroczenie jest płatne. Płatne to kredyt konsumencki z pełną ochroną (art. 3 ust. 2 pkt 3), darmowe jest poza ustawą (art. 4 ust. 1 pkt 1).

Jedna zasada porządkuje cały wybór: porównuj całkowitą kwotę do zapłaty, czyli sumę kwoty kredytu i całkowitego kosztu kredytu (art. 5 pkt 8), a nie oprocentowanie i nie wysokość raty. Rata bywa niska dlatego, że okres jest długi — a długi okres przy limicie 45% oznacza po prostu więcej pieniędzy oddanych kredytodawcy.

Reguły gry niedługo się zmienią. Dyrektywa (UE) 2023/2225 zastępuje dotychczasową dyrektywę 2008/48/WE: państwa członkowskie miały przyjąć przepisy wdrażające do 20 listopada 2025 r., a stosować je od 20 listopada 2026 r. (art. 48); z tym samym dniem stara dyrektywa traci moc, choć nadal obowiązuje wobec umów już zawartych (art. 47). Na dzień publikacji tego tekstu w Dzienniku Ustaw nie ogłoszono jeszcze polskiej ustawy wdrażającej.

Typowe błędy przy wyborze między kredytem a pożyczką

• Mylenie „kredytu” z reklamy firmy pożyczkowej z kredytem bankowym. Kredytu w rozumieniu art. 69 Prawa bankowego udziela wyłącznie bank.
• Liczenie limitu kosztów według starej formuły. W sieci krąży wersja sprzed 18 grudnia 2022 r. — 25% plus 30% za każdy rok, maksymalnie 100%. Obowiązuje 10% plus 10% rocznie, z sufitem 45%.
• Umowa pożyczki „na słowo” powyżej 1000 zł. Nie jest nieważna, ale art. 720 § 2 KC wymaga formy dokumentowej, a jej brak uderza w ciebie w razie sporu.
• Przelew od rodziny bez PCC-3. Zwolnienie działa tylko przy zgłoszeniu w 14 dni i udokumentowanym przelewie; inaczej grozi stawka 20%.
• Refinansowanie zamiast negocjacji. Art. 36b i 36c chronią przed rolowaniem u tego samego kredytodawcy, ale nie zastąpią rozmowy o restrukturyzacji długu — a 14 dni na odstąpienie z art. 53 ust. 1 to realne wyjście awaryjne z pochopnej umowy.