Ugoda nie jest ustępstwem banku ani nagrodą za cierpliwość — to umowa, która zamyka spór o ważność kredytu w zamian za przeliczenie go na złote. Wyrok stwierdzający, że umowa nie wiąże, prowadzi gdzie indziej: do wzajemnego zwrotu świadczeń i zniknięcia kredytu jako takiego.
Skąd wzięła się ugoda i jak liczy się jej wynik
W grudniu 2020 r. Przewodniczący KNF przedstawił propozycję systemowego zamknięcia sporu o kredyty walutowe. Jej istota jest do dziś niezmieniona: bank i klient traktują historię kredytu tak, „jakby od daty jego uruchomienia był to kredyt zaciągnięty i spłacany w złotych”. Nie ma tu przewalutowania po dzisiejszym kursie — jest przeliczenie wstecz, od pierwszego dnia.
Potrzebna do tego była jedna liczba: oprocentowanie, jakie kredyt złotowy miałby w miesiącu udzielenia kredytu walutowego. UKNF publikuje w tym celu dane o marży ponad średnią wartość WIBOR® 3M, miesiąc po miesiącu, dla lat 2000–2020 (aktualizacja z 5 lutego 2025 r.). Ugoda „winna zawierać marżę (…) nie wyższą od opublikowanej przez UKNF”, ale marża niższa jest dopuszczalna i zależy wyłącznie od decyzji stron — tabela wyznacza sufit, nie stawkę obowiązkową.
Bank buduje alternatywny harmonogram złotowy, zestawia go z tym, co klient faktycznie zapłacił w ratach frankowych, i z różnicy wylicza nowe saldo — przy długiej historii spłat także nadpłatę do zwrotu. Po ugodzie zostaje kredyt złotowy z oprocentowaniem do wyboru: zmiennym (WIBOR 3M i marża) albo stałym (5-letnia stała stopa bazowa i marża). Ugoda nie usuwa więc ryzyka, tylko je wymienia: znika ryzyko kursu franka, pojawia się ryzyko stopy procentowej w złotych, a przy stopie stałej — ryzyko przeliczenia po pięciu latach.
Mediacja przy Sądzie Polubownym KNF
Ugody PKO BP zawierane są w mediacjach prowadzonych przez Centrum Mediacji Sądu Polubownego przy KNF; nadzór wymienia bank wśród instytucji w nich uczestniczących, obok ING Banku Śląskiego i Banku Ochrony Środowiska (strona z listą ma datę aktualizacji 30 października 2023 r.). Procedura ma siedem etapów — od wniosku, przez sesje mediacyjne i propozycje ugodowe, po zatwierdzenie ugody przez sąd. Sama rozmowa trwa ok. 1–2 godzin, a status sprawy KNF udostępnia pod adresem statusmediacji.knf.gov.pl. Opłata za mediację wynosi 500 zł, niezależnie od liczby współkredytobiorców, i wnosi ją bank; uczestnicy nie ponoszą innych kosztów.
Ostatni etap nie jest formalnością: zgodnie z art. 18314 k.p.c. sąd odmawia zatwierdzenia ugody, jeżeli jest ona sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, zmierza do obejścia prawa, jest niezrozumiała albo zawiera sprzeczności. Od samego wniosku o zatwierdzenie nie pobiera się opłaty (art. 95 ust. 1 pkt 9 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Czego zrzekasz się, podpisując ugodę
Kodeks cywilny definiuje ugodę bez ozdobników: strony „czynią sobie wzajemne ustępstwa (…) w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń (…) albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać” (art. 917 k.c.). Bank posługuje się tym samym językiem — celem jest polubowne rozstrzygnięcie sporu o ważność umowy, a klient zobowiązuje się nie dochodzić dalszych roszczeń. Po zatwierdzeniu przez sąd ugoda zawarta przed mediatorem ma moc prawną ugody zawartej przed sądem, a po nadaniu klauzuli wykonalności staje się tytułem wykonawczym (art. 18315 § 1 k.p.c.).
Wyjście z niej jest wąskie do granic teoretyczności. Art. 918 § 1 k.c. dopuszcza uchylenie się od skutków ugody z powodu błędu tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który obie strony uważały w ugodzie za niewątpliwy. Paragraf 2 domyka drogę: nie można uchylić się od jej skutków z powodu odnalezienia dowodów co do objętych nią roszczeń, chyba że zawarto ją w złej wierze. Zmiana orzecznictwa nie jest ani błędem co do stanu faktycznego, ani odnalezionym dowodem.
Co daje wyrok: uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN
25 kwietnia 2024 r. Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22 — ponad trzy lata po wniosku Pierwszej Prezes SN. Ma ona moc zasady prawnej, a jej pięć punktów układa się w spójny obraz:
- Niedozwolonego postanowienia o sposobie ustalania kursu nie można zastąpić innym kursem wynikającym z przepisów prawa lub zwyczajów.
- Skoro kursu nie da się ustalić, umowa kredytu indeksowanego lub denominowanego nie wiąże także w pozostałym zakresie.
- Gdy bank wypłacił kapitał, a kredytobiorca spłacał raty, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
- Przedawnienie roszczenia banku o zwrot kapitału biegnie co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował wobec banku związanie postanowieniami umowy.
- Żadnej ze stron nie przysługują odsetki ani inne wynagrodzenie za korzystanie ze środków drugiej strony za okres do popadnięcia w opóźnienie ze zwrotem.
Uchwała nie zapadła jednomyślnie — sześcioro sędziów złożyło zdania odrębne, w większości co do punktu 2, a jeden do punktów 1–4.
Linia TSUE: od Dziubaka do wyroków z 2026 roku
Fundament położył wyrok z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 (Dziubak): sąd może uznać, że umowa nie obowiązuje bez nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie zmieniłoby charakter jej głównego przedmiotu; luk po nich nie wolno wypełniać ogólnymi przepisami o zasadach słuszności ani zwyczajach; a dla oceny skutków unieważnienia decydująca jest wola konsumenta.
Wyrok z 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21 zamknął spór o „wynagrodzenie za korzystanie z kapitału”: dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie wykładni, zgodnie z którą bank może żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot wypłaconego kapitału i odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty. Konsument może żądać więcej, o ile zachowane są cele dyrektywy i zasada proporcjonalności. UKNF ocenił to orzeczenie krytycznie i zachęcił banki do ugód opartych na propozycji z grudnia 2020 r. — dzisiejszy program ugód jest jego pochodną. Później Trybunał uznał jeszcze, że bank nie może żądać zwrotu całej nominalnej kwoty kredytu niezależnie od dokonanych spłat (C-396/24, 19 czerwca 2025 r.), i dopuścił potrącenie ewentualne pod warunkiem, że wierzytelność banku nie stanie się wymagalna przed ustaleniem nieważności umowy (C-902/24, 22 stycznia 2026 r.).
Najistotniejsza zmiana zaszła 16 kwietnia 2026 r., gdy zapadły trzy wyroki o przedawnieniu roszczeń banków o zwrot kapitału. W C-753/24 — sprawie samego PKO Banku Polskiego — Trybunał uznał, że prawo UE co do zasady nie stoi na przeszkodzie przepisowi pozwalającemu sądowi w wyjątkowych okolicznościach i gdy wymagają tego względy słuszności uwzględnić powództwo banku mimo upływu terminu przedawnienia. W C-752/24 — że pozew banku przerywa bieg przedawnienia, nawet gdy wniesiono go przed prawomocnym zakończeniem sprawy o nieważność. W C-901/24 — że przerywa go także oświadczenie konsumenta o świadomości skutków nieważności. Bank ocenia te rozstrzygnięcia jako „wyraźnie korzystne dla banków”. Wniosek praktyczny: przeczekiwanie w nadziei na przedawnienie roszczenia banku o kapitał jest dziś strategią ryzykowną — i to najczęstsze źródło nieaktualnych porad krążących w sieci.
Podatek od umorzenia: zaniechanie działa tylko do końca 2026 r.
Umorzenie części kredytu jest dla kredytobiorcy przychodem z innych źródeł, opodatkowanym według skali (12% albo 32%), a bank ma obowiązek ująć go w PIT-11 wysyłanym klientowi i urzędowi skarbowemu. Ratunkiem jest rozporządzenie Ministra Finansów z 11 marca 2022 r. o zaniechaniu poboru podatku, którego warunki są kumulatywne:
- kredyt udzielony przed 15 stycznia 2015 r. przez podmiot nadzorowany;
- zabezpieczony hipoteką na nieruchomości, prawie użytkowania wieczystego lub spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu;
- zaciągnięty na wydatki mieszkaniowe z art. 21 ust. 25 pkt 1 ustawy o PIT;
- przeznaczony na realizację wyłącznie jednej inwestycji mieszkaniowej;
- podatnik nie korzystał wcześniej z zaniechania przy innej inwestycji;
- przychód uzyskany od 1 stycznia 2022 r. do 31 grudnia 2026 r. (dla pożyczek — od 1 stycznia 2025 r.).
Zaniechanie obejmuje nie tylko kapitał, lecz także odsetki (w tym skapitalizowane), prowizje i opłaty niezbędne do zawarcia umowy — z wyjątkiem kosztów usług dodatkowych, w szczególności ubezpieczeń. Przy kredycie sfinansowanym częściowo na inne cele działa proporcjonalnie, przy refinansowym lub konsolidacyjnym — w części odpowiadającej pierwotnemu kredytowi mieszkaniowemu, a przy kilku kredytobiorcach stosuje się je wyłącznie do tych, którzy nie korzystali z niego wcześniej. Bank potwierdza to z drugiej strony: przy kredycie spoza zakresu rozporządzenia (np. pożyczka hipoteczna, kredyt konsolidacyjny) PIT-11 wystawiany jest zawsze.
Data 31 grudnia 2026 r. to najważniejszy termin w całym temacie. Rozporządzenie było już kilkakrotnie przedłużane, więc kolejne przedłużenie jest możliwe — ale nie jest przesądzone, a ugoda podpisana w styczniu 2027 r. bez nowego rozporządzenia oznaczałaby podatek według skali od całej umorzonej kwoty.
Ugoda czy proces: co realnie różni te ścieżki
| Kryterium | Ugoda (mediacja przy KNF) | Proces sądowy |
|---|---|---|
| Podstawa rozliczenia | Kredyt liczony jak złotowy od uruchomienia, WIBOR + marża wg tabeli UKNF | Umowa nie wiąże w całości; samodzielne roszczenia obu stron |
| Co zostaje na koniec | Kredyt w PLN do dalszej spłaty: WIBOR 3M + marża albo stała stopa na 5 lat | Brak umowy; rozliczenie kapitału i wpłat, ewentualne potrącenie |
| Opłata na wejściu | 500 zł za mediację — wnosi bank | 1000 zł opłaty stałej przy WPS ponad 20 000 zł (art. 13a u.k.s.c.), plus pełnomocnik i biegli |
| Ryzyko, które zostaje | Ryzyko stopy procentowej w złotych; brak powrotu do sporu | Ryzyko przegranej, roszczenie banku o kapitał, przerwanie biegu przedawnienia |
| Odwracalność | Praktycznie żadna — art. 918 k.c. | Wyrok I instancji podlega zaskarżeniu |
Obie ścieżki nie wykluczają się nawzajem — bank oferuje ugody także w toku spraw sądowych i w I kwartale 2026 r. proponował je „na szeroką skalę”. Ustawa o kosztach sądowych to premiuje: sąd zwraca całą opłatę od pozwu, jeżeli postępowanie zakończyło się ugodą przed rozpoczęciem rozprawy w pierwszej instancji, i trzy czwarte, jeżeli ugodę przed mediatorem zawarto po jej rozpoczęciu (art. 79 ust. 1 u.k.s.c.).
Skala obu dróg według stanu na 31 marca 2026 r. z raportu Grupy PKO BP: ponad 69,5 tys. wniosków o mediacje i 64,3 tys. zawartych ugód (45,2 tys. w mediacji, 19,1 tys. w toku spraw sądowych); 29 098 postępowań przeciwko bankowi o wartości przedmiotu sporu 12 131 mln zł, wobec 31 997 kwartał wcześniej; 17 013 prawomocnych wyroków; 18 587 własnych pozwów banku o zwrot kapitału. Liczby te czyta się w dwie strony i obie są prawdziwe: ugody wybrała już bardzo duża grupa kredytobiorców i liczba pozwów spada, a jednocześnie bank przyznaje, że prawomocne wyroki w przeważającej większości wypadają na korzyść kredytobiorców. Ugoda nie jest lepszą wersją wyroku — jest wyborem pewności zamiast wyższej, ale niepewnej i odłożonej w czasie korzyści.
Co sprawdzić przed podpisaniem
- Marża przyjęta do przeliczenia. Porównaj ją z danymi UKNF dla miesiąca udzielenia kredytu — to maksimum, nie stawka.
- Kwota umorzenia i jej status podatkowy. Zapytaj wprost, czy bank wystawi PIT-11, i sprawdź warunki rozporządzenia: datę udzielenia, hipotekę, jedną inwestycję, brak wcześniejszego zaniechania.
- Rodzaj oprocentowania po ugodzie. Policz ratę w wariancie zmiennym i stałym, przy stopie wyższej niż dzisiejsza.
- Zakres zrzeczenia się roszczeń. Sprawdź, czego dokładnie dotyczy — także ubezpieczeń, prowizji i okresów, których ugoda formalnie nie obejmuje.
- Sytuacja współkredytobiorców. Zaniechanie poboru podatku stosuje się indywidualnie: jedna osoba może być objęta, a druga nie.
- Kalendarz. Udogodnienia PKO BP dla kredytów CHF i zaniechanie poboru PIT kończą się tego samego dnia — 31 grudnia 2026 r. To dwa niezależne terminy, które przypadkiem się pokrywają.
Żaden z tych punktów nie odpowiada na pytanie, czy ugoda jest korzystna — to zależy od roku udzielenia kredytu, historii spłat, sytuacji podatkowej i tolerancji na ryzyko procesu. Odpowiadają natomiast na pytanie, czy podpisujesz coś, czego treść rozumiesz.
