Większość produktów oszczędnościowych po śmierci właściciela trafia w tryby postępowania spadkowego: sąd, notariusz, podział, czasem lata czekania. IKE zbudowano inaczej — na wzór ubezpieczenia na życie. Jeden podpis decyduje o tym, czy bliscy dostaną pieniądze w dwa tygodnie, czy po prawomocnym postanowieniu sądu.
Dwie ścieżki: osoba uprawniona albo spadek
Ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego posługuje się pojęciem osób uprawnionych. Jej art. 2 pkt 12 obejmuje tym terminem trzy kategorie: osoby wskazane przez oszczędzającego w umowie, osoby z art. 832 § 2 Kodeksu cywilnego (przy IKE prowadzonym przez zakład ubezpieczeń) oraz spadkobierców. W praktyce ścieżki są więc dwie i różnią się nie podatkiem, lecz czasem i formalnościami.
Art. 11 ust. 1 pozwala wskazać w umowie jedną lub więcej osób, którym zostaną wypłacone środki w razie śmierci oszczędzającego. Wskazanie musi zawierać imię (imiona) i nazwisko, numer PESEL — o ile został nadany — oraz informację o udziale w środkach. Nie ma tu żadnego kręgu „uprawnionych krewnych”: wskazać można kogokolwiek, także osobę spoza rodziny.
Jeśli wskazania nie ma, wchodzi w grę art. 11 ust. 5: środki wchodzą do spadku. Wyjątkiem jest umowa zawarta z zakładem ubezpieczeń — wtedy stosuje się odpowiednio art. 831 i 832 Kodeksu cywilnego, a więc mechanizm znany z polis: suma przypada najbliższej rodzinie w kolejności z ogólnych warunków ubezpieczenia i nie należy do spadku.
| Sytuacja | Kto dostaje środki | Co trzeba przedłożyć |
|---|---|---|
| Wskazano osobę uprawnioną | Wskazani, w podanych udziałach | Akt zgonu + dokument tożsamości |
| Brak wskazania, IKE poza zakładem ubezpieczeń | Spadkobiercy — środki wchodzą do spadku | Prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku + zgodne oświadczenie wszystkich spadkobierców o podziale albo postanowienie o dziale spadku, plus dokumenty tożsamości |
| Brak wskazania, IKE w zakładzie ubezpieczeń | Najbliższa rodzina w kolejności z OWU (art. 832 § 2 KC) | Akt zgonu + dokument tożsamości |
Wskazanie: udziały, zmiana, śmierć uprawnionego
Trzy przepisy rozstrzygają większość wątpliwości praktycznych. Po pierwsze, art. 11 ust. 3: jeżeli wskazano kilka osób, a nie oznaczono ich udziałów albo suma udziałów nie jest równa jedności, udziały uważa się za równe. Błąd rachunkowy w dyspozycji nie unieważnia więc wskazania — po prostu przestawia je na podział po równo.
Po drugie, art. 11 ust. 4: wskazanie staje się bezskuteczne, jeżeli uprawniony zmarł przed oszczędzającym. Jego udział przypada wtedy w częściach równych pozostałym wskazanym — chyba że oszczędzający zadysponuje nim inaczej. Warto zauważyć, że ustawa wymienia tylko tę jedną przyczynę bezskuteczności. Druga, znana z ubezpieczeń — umyślne przyczynienie się uprawnionego do śmierci (art. 832 § 1 KC) — jest przywołana wprost tylko przy IKE w zakładzie ubezpieczeń i tylko wtedy, gdy wskazania nie było.
Po trzecie, art. 11 ust. 2: dyspozycja może być w każdym czasie zmieniona. Nie ma limitu zmian ani obowiązku tłumaczenia powodu. Umowę zawiera się w formie elektronicznej, dokumentowej lub pisemnej (art. 8 ust. 1), więc formę zmiany dyspozycji wyznacza w praktyce regulamin instytucji.
Osobna, często pomijana konsekwencja art. 5: na IKE lub IKZE oszczędności może gromadzić wyłącznie jeden oszczędzający. Wspólne IKE małżonków nie istnieje, a małżonek dostanie środki tylko jako osoba wskazana albo jako spadkobierca. Jak potraktować IKE przy podziale majątku wspólnego i przy obliczaniu zachowku, ustawa nie rozstrzyga — to pytanie do prawnika, nie do instytucji finansowej.
Podatek od spadków i darowizn: IKE i IKZE są poza ustawą
Tu kryje się najczęściej powtarzany błąd. Środki z IKE i IKZE nie są „zwolnione” na zasadach z art. 4a — czyli tych, które wymagają zgłoszenia na formularzu SD-Z2 w terminie sześciu miesięcy i działają tylko w najbliższej rodzinie. One są wyłączone spod ustawy w ogóle. Art. 3 pkt 6 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn stanowi wprost, że podatkowi nie podlega nabycie w drodze spadku środków zgromadzonych na IKE oraz IKZE.
Skutki są trzy i wszystkie działają na korzyść rodziny: nie ma obowiązku zgłoszenia, nie ma terminu, którego można nie dotrzymać, i nie ma znaczenia grupa podatkowa — środki może odziedziczyć osoba obca i też nie zapłaci tego podatku. Gdy wskazano osobę uprawnioną, problem znika wcześniej: nie dochodzi wtedy do nabycia w drodze spadku, czyli do zdarzenia uruchamiającego tę ustawę.
Podatek dochodowy: IKE zwolnione, IKZE opodatkowane 10 proc.
Tu obie formy rozjeżdżają się najmocniej, bo różnią się już na etapie wpłat: wpłaty na IKZE odlicza się od dochodu, wpłat na IKE — nie. Ustawodawca odbiera swoje przy wypłacie.
Przy IKE działa art. 21 ust. 1 pkt 58a ustawy o PIT: zwolnione są dochody z tytułu oszczędzania na IKE uzyskane w związku z gromadzeniem i wypłatą środków przez oszczędzającego (lit. a), wypłatą na rzecz osób uprawnionych po śmierci oszczędzającego (lit. b) oraz wypłatą transferową (lit. c). Ponieważ definicja osób uprawnionych obejmuje także spadkobierców, zwolnienie działa niezależnie od tego, którą ze ścieżek szła rodzina.
Ten sam przepis zawiera jednak zastrzeżenie, o którym prawie nikt nie mówi: zwolnienie nie ma zastosowania, gdy oszczędzający gromadził oszczędności na więcej niż jednym IKE. Ustawa dopuszcza to tylko wyjątkowo (art. 14 i art. 23), a przed zawarciem umowy każdy składa oświadczenie o nieposiadaniu innego IKE, pouczony o odpowiedzialności karnej (art. 7). Jeśli zmarły miał dwa IKE równolegle, spadkobiercy odziedziczą razem ze środkami także skutek podatkowy — opodatkowane będą dochody ze wszystkich kont.
Przy IKZE reguła jest inna. Art. 30 ust. 1 pkt 14 ustawy o PIT nakazuje pobrać zryczałtowany podatek dochodowy w wysokości 10 proc. przychodu od kwoty wypłat z IKZE, wprost wymieniając wypłaty na rzecz osoby uprawnionej na wypadek śmierci oszczędzającego. Trzy szczegóły przesądzają o rachunku:
- podatek pobiera się bez pomniejszania przychodu o koszty (art. 30 ust. 3) — podstawą jest cała wypłacona kwota, a nie sam zysk;
- dochodów tych nie łączy się z opodatkowanymi według skali (art. 30 ust. 8), więc nie ma kwoty wolnej;
- podatek pobiera płatnik, czyli instytucja finansowa (art. 41 ust. 4).
Dla porównania: kwoty wypłacane po śmierci członka otwartego funduszu emerytalnego osobie wskazanej lub spadkobiercy są obciążone 19-procentowym podatkiem zryczałtowanym (art. 30a ust. 1 pkt 6).
Gotówka czy transfer na własne konto
Osoba uprawniona nie musi brać pieniędzy do ręki. Art. 35 ust. 1 pkt 4 i 5 przewiduje wypłatę transferową z IKE zmarłego na IKE uprawnionego (albo do pracowniczego programu emerytalnego, do którego przystąpił) oraz z IKZE zmarłego na IKZE uprawnionego. Warunek jest jeden i twardy: art. 36 ust. 2 pozwala przenieść wyłącznie całość przysługujących danej osobie środków, nie część.
Przy IKZE ten wybór ma wymierną cenę. Taki transfer jest zwolniony z podatku (art. 21 ust. 1 pkt 58b lit. b ustawy o PIT), więc 10 proc. nie zostaje pobrane teraz — obciążenie przesuwa się na moment, w którym uprawniony sam będzie wypłacał środki ze swojego IKZE.
Drugi argument dotyczy limitów. Wpłaty na IKE w 2026 r. nie mogą przekroczyć 28 260 zł, a na IKZE — 11 304 zł, przy czym dla osób prowadzących pozarolniczą działalność limit IKZE wynosi 16 956 zł. Kwoty ogłasza corocznie w Monitorze Polskim minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego (art. 13 ust. 1 oraz art. 13a ust. 1 i 1a). Kluczowe jest jednak to, że limity nie mają zastosowania do przyjmowanych wypłat transferowych (art. 13 ust. 6 i art. 13a ust. 6). Odziedziczone 200 tys. zł można więc przenieść na własne IKE w jednym ruchu — czego wpłatą nigdy nie dałoby się osiągnąć.
Trzecia opcja to wypłata w ratach, dopuszczalna przy obu kontach. Przy IKZE ustawa narzuca jednak ramy czasowe: raty rozkłada się na co najmniej 10 lat, a jeżeli wpłaty trwały krócej — na okres równy okresowi wpłat (art. 34a ust. 4).
Terminy: 14 dni, ale liczonych od czego innego
Ustawa daje instytucji finansowej krótki termin, tylko liczy go od kompletu dokumentów, a nie od śmierci oszczędzającego. Wypłata jednorazowa — a przy wypłacie w ratach pierwsza rata — powinna nastąpić w terminie nie dłuższym niż 14 dni od dnia złożenia wniosku o wypłatę wraz z dokumentami z tabeli powyżej (art. 34 ust. 2 dla IKE, art. 34a ust. 5 dla IKZE). Uprawnieni mogą przy tym zażądać wypłaty w terminie późniejszym — przepis wprost to dopuszcza.
Ten sam czternastodniowy termin obowiązuje przy wypłacie transferowej, liczony od przedstawienia dokumentów i złożenia dyspozycji (art. 35 ust. 4). Odstępstwa są dwa: likwidacja lub upadłość instytucji (art. 14 ust. 1 pkt 1 i 2) oraz zawieszenie odkupywania jednostek uczestnictwa przez fundusz — wtedy 14 dni biegnie od wznowienia.
Co zrobić dziś, żeby rodzina nie szukała
- Sprawdź, czy wskazanie w ogóle istnieje. Umowy zawierane przez internet często zostawiają to pole puste — a puste pole oznacza spadek, sąd i miesiące zwłoki.
- Podaj PESEL i udziały. Bez PESEL-u identyfikacja uprawnionego po latach bywa realnym problemem.
- Aktualizuj po każdej zmianie w rodzinie. Rozwód, nowe małżeństwo, narodziny dziecka, śmierć uprawnionego — zmienić dyspozycję można w każdym czasie, ale nikt nie zrobi tego za ciebie.
- Nie zakładaj drugiego IKE „na próbę”. Poza wyjątkami z art. 14 i 23 kosztuje to zwolnienie podatkowe — również twoich spadkobierców.
- Zostaw bliskim listę instytucji. Nie istnieje centralny rejestr, w którym rodzina sprawdzi, gdzie zmarły miał IKE lub IKZE.
- Przed wnioskiem o wypłatę policz transfer. Przy IKZE różnica między gotówką a przeniesieniem na własne konto to 10 proc. całej kwoty pobrane od razu.
