Szara strefa w zatrudnieniu najniższa od dekady — nawet wśród młodych

Praca „na czarno” w Polsce systematycznie traci na popularności. Według najnowszego raportu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) „Nowe czy stare zasady gry na rynku pracy” odsetek osób pracujących bez formalnej umowy spadł w 2025 roku do 2,36 proc. To najniższy wynik w całej historii tego badania — i wyraźny sygnał, że formalizacja rynku pracy postępuje nawet tam, gdzie szara strefa była dotąd najsilniejsza.

Od 4,7 proc. do 2,36 proc. — jak kurczyła się szara strefa

Dane PARP obejmują ponad dekadę pomiarów i pozwalają prześledzić wyraźny trend. W latach 2010–2014 wskaźnik osób zatrudnionych bez umowy powoli spadał z 4,7 proc. do 3,9 proc. Najniższy poziom w tamtym okresie odnotowano w 2012 roku.

Potem trend się odwrócił — wskaźnik zaczął rosnąć i osiągnął najwyższą wartość w 2017 roku. Od tego momentu szara strefa ponownie zaczęła się kurczyć i w 2025 roku osiągnęła rekordowo niski poziom 2,36 proc. Oznacza to, że praca bez umowy dotyczy dziś statystycznie mniej niż co czterdziestego pracownika.

Młodzi przestają pracować „na czarno”

Jednym z najciekawszych wniosków raportu jest zmiana w grupie wiekowej 18–29 lat. To właśnie najmłodsi pracownicy tradycyjnie najczęściej pracowali bez formalnej umowy. W 2017 roku problem dotyczył co siódmej osoby w tej grupie — wskaźnik wynosił ponad 14 proc.

PARP wskazuje, że wysoki udział młodych w szarej strefie miał swoje wyjaśnienie. Uczniowie i studenci często dorabiali przy prostych zajęciach — korepetycjach, pracach sezonowych w wakacje czy dorywczych zleceniach — które nie były formalizowane umową. Jednak w ostatnim pomiarze wskaźnik w tej grupie wyraźnie zmalał.

Spadek widać zresztą we wszystkich grupach wiekowych, co sugeruje, że zmiana ma charakter systemowy, a nie dotyczy wyłącznie jednego segmentu rynku pracy.

Wykształcenie ma znaczenie

Raport PARP potwierdza również zależność między poziomem wykształcenia a skłonnością do pracy bez umowy. Osoby z wyższym wykształceniem najrzadziej pracują w szarej strefie — ich kwalifikacje dają im lepszą pozycję negocjacyjną wobec pracodawcy, a same stanowiska wymagają z reguły formalnego zatrudnienia.

Na drugim biegunie są osoby z wykształceniem podstawowym lub zasadniczym zawodowym. W tej grupie odsetek pracujących bez umowy jest najwyższy. Wynika to częściowo ze specyfiki branż, w których te osoby pracują — budownictwo, rolnictwo, proste usługi — gdzie praca dorywcza i sezonowa bywa normą, a pracodawcy łatwiej unikają formalizacji zatrudnienia.

Różnica między grupami wykształcenia utrzymuje się od lat, ale dane z 2025 roku pokazują, że spadek szarej strefy objął również osoby z najniższym wykształceniem. To sugeruje, że poprawa nie wynika wyłącznie z przesunięcia struktury zatrudnienia w stronę „białych kołnierzyków”, lecz z realnej zmiany warunków na rynku pracy.

Co stoi za spadkiem szarej strefy?

Choć raport PARP koncentruje się na danych statystycznych i nie wskazuje wprost jednej przyczyny, eksperci rynku pracy od lat wymieniają kilka czynników, które ograniczają zatrudnienie bez umowy:

• Niskie bezrobocie — gdy pracodawcy konkurują o pracowników, muszą oferować formalne warunki zatrudnienia. W czerwcu 2026 roku stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 5,8 proc.
• Wyższe płaca minimalna — rosnące stawki minimalne zmniejszają „premię” za pracę na czarno, bo różnica między zarobkiem oficjalnym a nieoficjalnym się kurczy.
• Cyfryzacja rozliczeń — KSeF (Krajowy System e-Faktur), JPK i inne narzędzia skarbowe utrudniają ukrywanie przychodów.
• Świadomość pracowników — coraz więcej osób, zwłaszcza młodych, rozumie, że praca bez umowy oznacza brak ubezpieczenia zdrowotnego, składek emerytalnych i ochrony w razie wypadku.

Praca bez umowy — co grozi pracodawcy i pracownikowi?

Zatrudnianie bez umowy to wykroczenie, za które Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) może nałożyć na pracodawcę grzywnę od 1 000 zł do 30 000 zł. W skrajnych przypadkach, gdy nielegalne zatrudnienie ma charakter uporczywy, sprawa może trafić do sądu karnego.

Pracownik formalnie nie ponosi kary za pracę „na czarno”, ale traci bardzo dużo. Bez umowy nie ma prawa do urlopu wypoczynkowego, wynagrodzenia chorobowego ani zasiłku macierzyńskiego. Okres pracy nie liczy się do stażu emerytalnego, a w razie wypadku przy pracy pracownik nie może liczyć na świadczenia z ZUS.

Co może zrobić pracownik zatrudniony bez umowy?

Osoba, która pracuje bez formalnej umowy, ma prawo zgłosić ten fakt do Państwowej Inspekcji Pracy lub do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zgłoszenie może być anonimowe. PIP przeprowadzi kontrolę u pracodawcy, a jeśli potwierdzi nielegalne zatrudnienie, nakaże zawarcie umowy i odprowadzenie zaległych składek.

Pracownik może też dochodzić swoich praw przed sądem pracy. Nawet bez pisemnej umowy może udowodnić stosunek pracy na podstawie zeznań świadków, korespondencji SMS czy e-mail, nagrań z monitoringu lub ewidencji wejść. Sąd może ustalić istnienie stosunku pracy i nakazać pracodawcy wypłatę zaległego wynagrodzenia wraz z odsetkami.

Trend pozytywny, ale szara strefa nie zniknie całkiem

Spadek do 2,36 proc. to dobra wiadomość dla rynku pracy, ale nie oznacza, że problem szarej strefy został rozwiązany. Nadal istnieją branże i sytuacje, w których praca bez umowy jest powszechna — zwłaszcza w usługach domowych, drobnym handlu i sezonowym rolnictwie.

Dane PARP pokazują jednak, że kierunek zmian jest jednoznaczny. Formalizacja zatrudnienia postępuje we wszystkich grupach wiekowych i przy każdym poziomie wykształcenia. Dla pracowników to większe bezpieczeństwo socjalne i lepsze perspektywy emerytalne. Dla pracodawców — rosnąca presja, by konkurować warunkami pracy, a nie ich omijaniem.