Jak można ogłosić upadłość konsumencką – warunki, wniosek, plan spłaty

Upadłość konsumencka bywa opisywana jako ostateczność albo jako sztuczka na pozbycie się długów. W praktyce jest czymś trzecim: procedurą, w której oddajesz majątek, przez pewien czas żyjesz pod kontrolą sądu i syndyka, a w zamian dostajesz umorzenie tego, czego nie dało się spłacić.

Kto może ogłosić upadłość konsumencką

Zakres podmiotowy wyznacza art. 491¹ ust. 1 Prawa upadłościowego: przepisy o upadłości konsumenckiej stosuje się wobec osób fizycznych, których upadłości nie można ogłosić zgodnie z przepisami o upadłości przedsiębiorców. Definicja jest negatywna — konsumentem jest tu ten, kto nie jest przedsiębiorcą: pracownicy, zleceniobiorcy, emeryci, renciści, bezrobotni, a także byli przedsiębiorcy, bo od 24 marca 2020 r. nie trzeba już odczekać roku od wykreślenia z CEIDG. Nie ma dolnego progu zadłużenia ani wymogu, by wierzycieli było kilku — art. 491² ust. 2 wprost dopuszcza postępowanie, gdy dłużnik ma tylko jednego.

Jedyna przesłanka: niewypłacalność

Art. 11 ust. 1 definiuje ją krótko: dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ust. 1a dodaje domniemanie — zakłada się, że tak jest, gdy opóźnienie przekracza trzy miesiące. Dwa nieporozumienia warto rozbroić od razu. Próg „zobowiązania przekraczają wartość majątku przez ponad 24 miesiące” z art. 11 ust. 2 dotyczy wyłącznie osób prawnych. I druga rzecz: niewypłacalność to stan faktyczny, nie suma — nie liczy się, czy dług wynosi 20 czy 200 tys. zł, tylko czy realnie jesteś w stanie go obsługiwać.

Co naprawdę zmieniła nowelizacja z 24 marca 2020 r.

Ustawa z 30 sierpnia 2019 r. weszła w życie 24 marca 2020 r. i przestawiła całą konstrukcję. Uchyliła art. 491⁴ — przepis nakazujący sądowi oddalić wniosek, gdy dłużnik doprowadził do niewypłacalności umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa. Ocena zawinienia nie zniknęła: została przeniesiona na koniec postępowania, do etapu planu spłaty. Kto zadłużył się lekkomyślnie, dziś do postępowania wchodzi — ale płaci za to dłuższym planem.

Granica jednak istnieje. Art. 491^14a ust. 1 nakazuje sądowi odmówić i planu spłaty, i umorzenia, jeżeli upadły doprowadził do niewypłacalności w sposób celowy — trwoniąc majątek albo celowo nie regulując zobowiązań — albo gdy w ciągu ostatnich dziesięciu lat już raz umorzono mu długi. Nawet wtedy sąd może odstąpić od odmowy ze względów słuszności lub humanitarnych.

Jak złożyć wniosek: KRZ i droga zapasowa

Ustawa o Krajowym Rejestrze Zadłużonych weszła w życie 1 grudnia 2021 r. Od tego dnia pisma wnosi się wyłącznie przez system teleinformatyczny, na udostępnionych w nim formularzach (art. 216a ust. 1). Pismo złożone z pominięciem systemu nie wywołuje skutków prawnych — to nie brak formalny do uzupełnienia, tylko pismo bez znaczenia procesowego.

System działa pod adresem prs.ms.gov.pl/krz. Obwieszczenia przegląda się bezpłatnie w Portalu Publicznym, bez logowania; wnioski składa się w Portalu Użytkowników Zarejestrowanych, gdzie trzeba mieć konto, a pismo opatrzyć podpisem kwalifikowanym, zaufanym albo osobistym z e-dowodu (art. 216a ust. 1a).

I tu przychodzi wyjątek, o którym rzadko się pisze. Art. 491² ust. 3 nakazuje stosować do wniosku dłużnika-konsumenta odpowiednio art. 216aa, czyli przepis pozwalający wnosić pisma z pominięciem systemu — a wtedy wniosek składa się na urzędowym formularzu. Art. 216aa ust. 2 idzie dalej: można złożyć go w biurze podawczym każdego sądu rejonowego, przekazując treść ustnie pracownikowi, który wprowadza ją do systemu, drukuje i daje do podpisu. Brak komputera i podpisu elektronicznego nie zamyka więc drogi do upadłości; formularze Ministerstwo Sprawiedliwości publikuje bezpłatnie na gov.pl.

Treść wniosku wyznacza art. 491² ust. 4 — jedenaście pozycji: dane z PESEL-em i NIP-em z ostatnich dziesięciu lat, miejsca położenia majątku, jego zupełny wykaz z wyceną, spis wierzycieli z kwotami i terminami, osobny spis wierzytelności spornych, lista hipotek i zastawów, przychody i koszty utrzymania za ostatnie sześć miesięcy, czynności z ostatnich dwunastu miesięcy dotyczące nieruchomości, udziałów oraz ruchomości i praw powyżej 10 000 zł, a na koniec oświadczenie o prawdziwości danych.

To oświadczenie nie jest formalnością: art. 491¹⁰ ust. 2a nakazuje sądowi umorzyć postępowanie, jeśli wyjdzie na jaw, że dane były nieprawdziwe. To najczęstszy sposób, w jaki upadłość konsumencka kończy się porażką — nie odmową na wejściu, tylko umorzeniem w trakcie.

Ile to kosztuje

Opłata sądowa od wniosku to 30 zł: art. 76a pkt 1 ustawy o kosztach sądowych nakazuje pobrać opłatę podstawową, a art. 14 ust. 3 określa ją na 30 zł. Ta sama stawka obowiązuje przy wniosku o układ konsumencki.

To jednak tylko bilet wstępu. Właściwym kosztem jest wynagrodzenie syndyka, ustalane według art. 491⁹ ust. 2 w widełkach od jednej czwartej do dwukrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku za czwarty kwartał roku poprzedniego, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach do czterokrotności.

Kluczowe jest to, że brak pieniędzy nie blokuje postępowania. Gdy majątek nie wystarcza na pokrycie kosztów, pokrywa je tymczasowo Skarb Państwa (art. 491⁷). Koszty te wchodzą później do planu spłaty, a jeśli i tam się nie zmieszczą — ostatecznie ponosi je Skarb Państwa.

Masa upadłości: co syndyk zabiera, a czego nie może

Z dniem ogłoszenia upadłości majątek staje się masą upadłości i obejmuje zarówno to, co miałeś w tym dniu, jak i to, co nabędziesz w toku postępowania (art. 61–62). Wyłączenia są jednak szerokie i to one decydują, jak wygląda codzienne życie w upadłości.

Kwoty wolne z art. 63 ust. 1a i 1b liczy się od kryteriów dochodowych pomocy społecznej, które od 1 stycznia 2025 r. wynoszą 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 823 zł dla osoby w rodzinie. Po przemnożeniu przez 150% daje to 1515 zł dla upadłego, na którego utrzymaniu nikt nie pozostaje, oraz 1234,50 zł pomnożone przez liczbę osób na utrzymaniu powiększoną o samego upadłego. Kryteria weryfikuje się co trzy lata, a sędzia-komisarz może określić tę część dochodu inaczej, biorąc pod uwagę szczególne potrzeby — w tym stan zdrowia i potrzeby mieszkaniowe (ust. 1c).

Osobno działa granica z prawa pracy: art. 87¹ § 1 pkt 1 Kodeksu pracy pozostawia wolne od potrąceń niealimentacyjnych minimalne wynagrodzenie netto — w 2026 r. liczone od 4806 zł brutto.

Mieszkanie: kwota na czynsz zamiast dachu nad głową

To najczęściej zadawane pytanie i najczęściej źle opisywany przepis. Jeśli w skład masy upadłości wchodzi lokal albo dom, w którym mieszkasz, syndyk może go sprzedać. Art. 342a ust. 1 nakazuje wtedy wydzielić ci z uzyskanej sumy kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego w tej samej lub sąsiedniej miejscowości za okres od dwunastu do dwudziestu czterech miesięcy. Określa ją sędzia-komisarz na wniosek upadłego, biorąc pod uwagę potrzeby mieszkaniowe, liczbę osób na utrzymaniu, zdolności zarobkowe, uzyskaną cenę i opinię syndyka. Może też przyznać zaliczkę na poczet tej kwoty jeszcze przed zbyciem lokalu — co bywa jedynym sposobem, by sfinansować przeprowadzkę.

Uwaga na źródła w sieci: wiele poradników wciąż powołuje się tu na art. 491¹³. Ten przepis został uchylony nowelizacją z 30 sierpnia 2019 r.; obowiązującą podstawą jest art. 342a. Jest też ścieżka pozwalająca mieszkanie zatrzymać: zwołując zgromadzenie wierzycieli w celu zawarcia układu, sędzia-komisarz może wstrzymać likwidację lokalu, w którym zamieszkuje upadły (art. 491²² ust. 2) — o ile wniosek złożysz, zanim likwidacja masy się zakończy.

Plan spłaty: 36 miesięcy, a przy zawinieniu do 84

Po likwidacji majątku syndyk składa sądowi projekt planu spłaty albo informację, że zachodzą przesłanki umorzenia bez planu; upadły i wierzyciele mają czternaście dni na stanowisko, którym sąd nie jest związany. W postanowieniu sąd ustala, czy upadły doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa (art. 491¹⁵ ust. 1 pkt 3) — i to rozstrzygnięcie decyduje o długości planu:

• Zasada ogólna — nie dłużej niż 36 miesięcy (art. 491¹⁵ ust. 1 pkt 4).
• Umyślność lub rażące niedbalstwo — od 36 do 84 miesięcy (ust. 1a).
• Spłata co najmniej 70% zobowiązań objętych planem — nie dłużej niż rok (ust. 1b); co najmniej 50% — nie dłużej niż dwa lata (ust. 1c).
• Przedłużenie, gdy nie dajesz rady — dalsze maksymalnie 18 miesięcy (art. 491¹⁹ ust. 1).

Jest jeszcze zasada skracająca realny czas oczekiwania: do okresu spłaty zalicza się czas od upływu sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości do dnia ustalenia planu (ust. 1d) — jeśli plan zapada dwa lata po ogłoszeniu upadłości, półtora roku jest już „odsiedziane”. W tym okresie niedopuszczalne jest wszczęcie egzekucji co do wierzytelności powstałych przed ustaleniem planu.

Obowiązki upadłego są w tym czasie konkretne: nie wolno dokonywać czynności pogarszających zdolność do wykonania planu, a do końca kwietnia każdego roku trzeba złożyć sądowi sprawozdanie z jego wykonania wraz z kopią zeznania podatkowego (art. 491¹⁸). Niezłożenie sprawozdania, zatajenie przychodów albo ukrywanie majątku prowadzi do uchylenia planu — a wtedy zobowiązania nie podlegają umorzeniu (art. 491²⁰ ust. 3).

Odwrotna sytuacja też jest przewidziana: gdy brak możliwości wykonania planu ma charakter trwały i wynika z okoliczności niezależnych od upadłego, sąd może uchylić plan i umorzyć niewykonane zobowiązania (art. 491¹⁹ ust. 2). Wierzyciele mogą z kolei wnioskować o zmianę planu przy istotnej poprawie sytuacji majątkowej — ale tylko takiej, która nie wynika ze wzrostu wynagrodzenia za pracę.

Umorzenie bez planu spłaty i umorzenie warunkowe

Dla części dłużników plan spłaty nie ma sensu, bo nie ma z czego płacić. Art. 491¹⁶ ust. 1 nakazuje wtedy sądowi umorzyć zobowiązania bez ustalania planu — warunkiem jest, by osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazywała, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat. Kosztami postępowania sąd obciąża wówczas Skarb Państwa.

Gdy ta niezdolność nie jest trwała — na przykład wynika z choroby, która może się cofnąć — działa mechanizm pośredni: warunkowe umorzenie (ust. 2a). Długi zostają umorzone pod warunkiem, że przez pięć lat od uprawomocnienia postanowienia ani upadły, ani żaden wierzyciel nie złoży skutecznego wniosku o ustalenie planu spłaty. W tym czasie upadły nie może pogarszać swojej sytuacji majątkowej i co roku do końca kwietnia składa sądowi sprawozdanie majątkowo-zawodowe. Zaniedbanie tych obowiązków, nieprawda w sprawozdaniu albo ukrycie majątku oznaczają uchylenie postanowienia — i brak umorzenia.

Czego upadłość nie umorzy

Po wykonaniu planu sąd umarza niespłacone zobowiązania powstałe przed ogłoszeniem upadłości. Art. 491²¹ ust. 2 wyłącza jednak z umorzenia stały katalog:

• zobowiązania alimentacyjne;
• renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci;
• kary grzywny, obowiązek naprawienia szkody i zadośćuczynienia, nawiązki i świadczenia pieniężne orzeczone jako środek karny lub związany z poddaniem sprawcy próbie;
• naprawienie szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem;
• zobowiązania, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu.

Ostatni punkt to samoczynna kara za niekompletny spis wierzycieli — pominięty dług przechodzi przez całą procedurę nietknięty.

Małżonek, poręczyciel, współkredytobiorca

Z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między nimi rozdzielność majątkowa, a jeżeli pozostawali we wspólności — majątek wspólny w całości wchodzi do masy upadłości i jego podział jest niedopuszczalny (art. 124 ust. 1). Małżonek może zgłosić syndykowi wierzytelność z tytułu udziału w majątku wspólnym, ale staje wtedy w kolejce wierzycieli. Ucieczka w rozdzielność tuż przed wnioskiem nie działa: art. 125 ust. 1 czyni ją bezskuteczną wobec masy, jeśli ustanowiono ją w ciągu roku przed złożeniem wniosku — chyba że pozew złożono co najmniej dwa lata wcześniej.

Osobna kwestia to poręczyciele i współdłużnicy. Art. 491¹⁵ ust. 5 rozstrzyga ją w dwóch krokach: plan spłaty nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela i współdłużnika, ale umorzenie zobowiązań upadłego jest skuteczne również w stosunkach między nim a poręczycielem, gwarantem i współdłużnikiem. Wierzyciel może więc dochodzić długu od poręczyciela; poręczyciel nie odzyska tego regresem od upadłego.

Kto się dowie i na jak długo

Krajowy Rejestr Zadłużonych jest jawny, a każdy ma prawo zapoznać się z jego danymi przez internet (art. 4 ustawy o KRZ). Ujawnia się nie tylko imię i nazwisko, ale też PESEL i dane postępowania — to realny koszt upadłości, o którym trzeba wiedzieć przed złożeniem wniosku.

Ten koszt ma jednak termin ważności, i to krótszy, niż się zwykle sądzi. Zasadą z art. 11 ust. 2 ustawy o KRZ jest zaprzestanie ujawniania danych po dziesięciu latach od prawomocnego zakończenia postępowania. Jeżeli jednak plan spłaty wykonano albo zobowiązania umorzono bez planu, ust. 4 pkt 1 skraca ten okres do trzech lat; termin dziesięcioletni zostaje dla sytuacji, w której plan uchylono. Doprowadzenie procedury do końca jest więc premiowane krótszym okresem widoczności wpisu. Osobno działają rejestry prywatne — BIK i biura informacji gospodarczej.

Układ konsumencki jako alternatywa

Upadłość to nie jedyne wyjście. Art. 491²⁵ ust. 1 pozwala niewypłacalnemu konsumentowi wystąpić o otwarcie postępowania o zawarcie układu na zgromadzeniu wierzycieli; sąd może też skierować do tego trybu kogoś, kto złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, chyba że dłużnik z góry zastrzegł brak zgody. Warunek jest jeden: możliwości zarobkowe i sytuacja zawodowa muszą wskazywać na zdolność do pokrycia kosztów postępowania oraz do zawarcia i wykonania układu.

Różnice wobec upadłości są zasadnicze. Majątek zostaje przy dłużniku i nie ma syndyka — postępowanie prowadzi nadzorca sądowy, którego wynagrodzenie wynosi 15% poziomu zaspokojenia wierzycieli. Poza opłatą 30 zł trzeba jednak wpłacić zaliczkę na wydatki w wysokości przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw za trzeci kwartał roku poprzedniego, pod rygorem zwrotu wniosku (art. 491²⁶ ust. 1). Układ zawiera się na okres nieprzekraczający pięciu lat i — inaczej niż plan spłaty — wymaga zgody wierzycieli. Chroni więc majątek, ale kosztuje więcej na wejściu.

Ile takich spraw trafia do sądów

Warto znać skalę, ale też ograniczenia statystyki. Sądy nie prowadzą osobnego repertorium dla upadłości konsumenckich — repertorium GU obejmuje wszystkie wnioski o ogłoszenie upadłości, także przedsiębiorców. Według Ministerstwa Sprawiedliwości (stan na 26 stycznia 2026 r.) w 2025 r. wpłynęło 28 586 spraw GU wobec 26 210 rok wcześniej.

Liczbą specyficznie konsumencką jest repertorium GUp-K-upr — wnioski o plan spłaty, warunkowe umorzenie lub umorzenie bez planu w sprawach z art. 491¹ ust. 1. W 2025 r. wpłynęło ich 18 615 (rok wcześniej 16 536), a sądy załatwiły 18 023.

Czego nie robić

• Nie pomijaj wierzycieli w spisie. Dług umyślnie nieujawniony nie podlega umorzeniu, jeśli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu.
• Nie „porządkuj” majątku przed wnioskiem. Syndyk i tak zwróci się do urzędu skarbowego i KRS o dane z pięciu i dziesięciu lat wstecz (art. 491⁸).
• Nie ignoruj kwietniowego sprawozdania. Samo niezłożenie go w terminie jest podstawą uchylenia planu spłaty, a wtedy długi wracają w całości.
• Nie zakładaj, że musisz kogoś wynająć. Przymusu adwokackiego tu nie ma, a nieodpłatna pomoc prawna przysługuje każdemu, kto złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów pomocy odpłatnej.