Opcje waniliowe to nazwa, która brzmi zaskakująco niepoważnie jak na instrument pochodny o wysokim ryzyku. Pochodzi od angielskiego określenia plain vanilla – „zwykły, podstawowy, bez dodatków”. I dokładnie o to chodzi: mowa o klasycznych opcjach kupna i sprzedaży, bez egzotycznych warunków wypłaty. To najprostsza możliwa konstrukcja opcji – co nie znaczy, że bezpieczna.
Opcje waniliowe a opcje egzotyczne – gdzie przebiega granica
Opcja waniliowa daje jej nabywcy prawo – ale nie obowiązek – kupna (opcja call) lub sprzedaży (opcja put) instrumentu bazowego po z góry ustalonej cenie wykonania, w określonym terminie. Za to prawo nabywca płaci wystawcy premię opcyjną. Jeśli z prawa nie skorzysta, traci premię i nic więcej.
Opcja egzotyczna to wszystko, co odbiega od tego schematu. Jej wypłata może zależeć nie tylko od ceny instrumentu bazowego w dniu zapadalności, ale też od ścieżki, po jakiej ta cena się poruszała – np. od tego, czy kurs dotknął określonej bariery albo jaka była średnia z całego okresu. Opcje egzotyczne to domena rynku pozagiełdowego (OTC), tworzonego głównie przez banki. Opcje notowane na giełdach są niemal zawsze waniliowe – i właśnie dlatego mają ustandaryzowany, publicznie dostępny opis warunków.
Call i put: co naprawdę kupujesz, a co sprzedajesz
W każdej transakcji opcyjnej są dwie strony o skrajnie różnym profilu ryzyka.
Nabywca opcji płaci premię i kupuje prawo. Jego maksymalna strata jest z góry znana i równa zapłaconej premii powiększonej o prowizje. Jego zysk jest potencjalnie duży, ale wymaga, by rynek poszedł w przewidzianym kierunku – i to odpowiednio szybko.
Wystawca opcji inkasuje premię i bierze na siebie zobowiązanie. Jego maksymalny zysk to właśnie ta premia. Jego strata może natomiast wielokrotnie ją przewyższyć. Przy wystawionej opcji call bez pokrycia strata rośnie wraz ze wzrostem instrumentu bazowego i teoretycznie nie ma górnego ograniczenia. Przy wystawionej opcji put strata jest ograniczona – ale dopiero na poziomie spadku instrumentu bazowego do zera, co w praktyce oznacza kwotę rzędu iloczynu kursu wykonania i mnożnika.
Trzeci element, o którym początkujący zapominają: czas. Znaczącą częścią premii jest wartość czasowa, która maleje z każdym dniem i to nierównomiernie – jej spadek przyspiesza w ostatnich tygodniach przed wygaśnięciem. Nabywca opcji walczy więc nie tylko z kierunkiem rynku, ale i z kalendarzem. Wystawca ma tę siłę po swojej stronie.
Podstawowe strategie i ich rzeczywisty profil ryzyka
Long call – kupno opcji kupna. Zakład na wzrost. Ryzyko ograniczone do premii, zysk rośnie powyżej progu opłacalności (kurs wykonania powiększony o premię). Najprostsza forma ekspozycji z dźwignią przy z góry znanym maksymalnym koszcie.
Long put – kupno opcji sprzedaży. Zakład na spadek albo zabezpieczenie posiadanego portfela. Ryzyko również ograniczone do premii.
Protective put – kupno opcji put jako polisy do posiadanego portfela akcji. Premia działa tu jak składka ubezpieczeniowa: płacisz ją, licząc, że nie będzie potrzebna. Kosztuje, więc systematyczne stosowanie tej strategii realnie obniża długoterminową stopę zwrotu portfela.
Covered call – wystawienie opcji call przy jednoczesnym posiadaniu instrumentu bazowego. Otrzymana premia poprawia wynik przy rynku w trendzie bocznym, ale ucina udział we wzrostach powyżej kursu wykonania. Uwaga na polskie realia: opcje na WIG20 rozliczane są pieniężnie, a indeksu nie da się „mieć” w portfelu. Odpowiednikiem pokrycia byłby portfel odwzorowujący WIG20 – co oznacza dodatkowe ryzyko bazy, jeśli twoje akcje zachowują się inaczej niż indeks.
Straddle – jednoczesne kupno opcji call i put z tym samym kursem wykonania i terminem. Zakład nie na kierunek, lecz na zmienność. Ryzyko ograniczone do sumy dwóch premii, ale to podwójny koszt, który rynek musi „odrobić” silnym ruchem w dowolną stronę. Wersja wystawiona (short straddle) ma odwrotny profil: mały, ograniczony zysk i bardzo duże ryzyko.
Reguła praktyczna jest prosta: strategie oparte na kupowaniu opcji mają zdefiniowaną z góry maksymalną stratę, a strategie oparte na ich wystawianiu – nie. To pierwsze kryterium wyboru dla kogoś, kto dopiero zaczyna.
Opcje na WIG20 – jak to wygląda na GPW
W polskim obrocie giełdowym jedynym rodzajem opcji notowanym obecnie na GPW są opcje na indeks WIG20 – obecne na warszawskim parkiecie od września 2003 r. Standard opcji określa m.in.:
- Styl wykonania: europejski – opcję można wykonać wyłącznie w dniu wygaśnięcia, nie wcześniej.
- Instrument bazowy i mnożnik: indeks WIG20, mnożnik 10 zł za punkt indeksowy. Wartość opcji to kurs opcji przemnożony przez mnożnik.
- Jednostka notowania: punkty indeksowe.
- Terminy: w obrocie znajdują się serie wygasające w 3 najbliższych miesiącach kalendarzowych oraz w 3 kolejnych miesiącach z cyklu marzec–czerwiec–wrzesień–grudzień.
- Dzień wygaśnięcia: trzeci piątek miesiąca wygaśnięcia danej serii (a jeśli nie ma wtedy sesji – ostatni dzień sesyjny przed nim).
- Rozliczenie: wyłącznie pieniężne, w złotych, następnego dnia roboczego po ustaleniu kursu rozliczeniowego.
- Kurs rozliczeniowy: średnia arytmetyczna wartości WIG20 z ostatniej godziny notowań ciągłych oraz wartości na zamknięcie sesji, po odrzuceniu 5 najwyższych i 5 najniższych wartości. To zabezpieczenie przed manipulacją kursem w momencie wygaśnięcia.
- Wykonanie: następuje automatycznie, jeśli opcja jest „w pieniądzu”. Właściciel ma prawo z wykonania zrezygnować.
Kwota rozliczenia dla opcji kupna to różnica między ceną rozliczeniową a ceną wykonania (jeśli dodatnia), dla opcji sprzedaży – odwrotnie. Handel odbywa się w notowaniach ciągłych w godz. 8.45–17.05.
Depozyt zabezpieczający i praktyczne konsekwencje wystawiania opcji
Nabywca opcji płaci premię i na tym jego zobowiązania się kończą. Wystawca musi natomiast wnieść i utrzymywać depozyt zabezpieczający, którego wysokość wyznacza izba rozliczeniowa KDPW_CCP metodyką SPAN – opartą na analizie ryzyka całego portfela, a nie pojedynczej pozycji.
Ma to trzy praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, depozyt jest niski względem wartości kontrolowanej ekspozycji, co oznacza dużą dźwignię. Po drugie, jego wysokość nie jest stała – rośnie, gdy rośnie zmienność rynku, czyli dokładnie wtedy, gdy pozycja zaczyna przynosić straty. Po trzecie, brak uzupełnienia depozytu kończy się przymusowym zamknięciem pozycji po cenie rynkowej, niezależnie od tego, co inwestor sądzi o dalszym kierunku rynku.
Do tego dochodzi kwestia płynności. Rynek opcji na WIG20 jest niewielki i rozproszony na wiele serii o różnych kursach wykonania. Dla serii odległych od bieżącej wartości indeksu spread między ofertą kupna i sprzedaży bywa szeroki, a wyjście z pozycji przed terminem – kosztowne. Warto sprawdzić realne arkusze zleceń konkretnej serii, zanim się w nią wejdzie.
Nadzór, adekwatność i podatek
Rynek instrumentów pochodnych w Polsce podlega nadzorowi Komisji Nadzoru Finansowego. Zgodnie z regulacjami MiFID II firma inwestycyjna, która oferuje instrument bez usługi doradztwa, musi przeprowadzić test adekwatności – zbadać wiedzę i doświadczenie klienta w odniesieniu do konkretnego produktu. UKNF wprost zwracał uwagę, że im bardziej ryzykowny i złożony instrument, tym większa powinna być pewność, że klient rozumie mechanizm jego działania. Negatywny wynik testu bywa traktowany jako biurokratyczna przeszkoda do „odklikania”. Nie jest.
Na koniec kwestia rozliczeń: dochód z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych i z realizacji praw z nich wynikających opodatkowany jest stawką 19% (art. 30b ust. 1 ustawy o PIT). Rozlicza się go w zeznaniu PIT-38, na podstawie informacji PIT-8C otrzymanej z biura maklerskiego. Strata z danego roku nie znika – można ją odliczać od dochodów z tego samego źródła w kolejnych latach, na zasadach ogólnych.
Odpowiedź na pytanie z tytułu brzmi więc mniej efektownie, niż mogłaby: jeśli dopiero poznajesz ten instrument, jedyną sensowną strategią jest ta, w której z góry znasz maksymalną stratę – czyli kupowanie opcji za kwotę, której utrata nie naruszy twojej sytuacji finansowej. Wystawianie opcji to zupełnie inna liga ryzyka i wymaga zarówno kapitału na depozyty, jak i planu zarządzania pozycją, gdy rynek pójdzie w przeciwną stronę.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej ani doradztwa inwestycyjnego w rozumieniu obowiązujących przepisów.
